Rim, Wizantiýa we Osmanly imperiýalarynyň paýtagty bolan Stambul "Ikinji Rim", "Täze Rim", " Byzantion", " Konstantinopol" we " Konstantiniyye " ýaly dürli atlar bilen atlandyrylypdy.
Taryhyň dowamynda köp sanly goşunlar tarapyndan 30 gezek gabawa alnan şäher, ol ýerde ybadathanalar, resmi binalar, köşkler, hammamlar we ippodrom gurulandygy sebäpli, ortodoks hristiançylygynyň iň möhüm merkezine öwrüldi.
Ýenikapy gazuw-agtaryş işleri, şäheriň taryhynyň 8000 ýyla çenli baryp ýetýändigini we şäheriň taryhyndaky öwrülişik nokatlarynyň biri biziň eýýamymyzyň IV asyrynda Rim tagtyny eýelän Beýik Konstantiniň ony täze imperiýasynyň paýtagtyna öwürmegi netijesinde boldy.
Muhammet pygamberiň "Stambul (Konstantinopol) hökman basylyp alynar. Ony basyp alan serkerde gör nähili ajaýyp serkerde, ony basyp alan goşun gör nähili ajaýyp goşun" diýen hadysyna eýerip, şäher Yslam dünýäsinde basylyp alynmaly iň möhüm ýerleriň biri hökmünde ykrar edilipdi.
Musulmanlar üçin Günbatara, hristianlar üçin bolsa Gündogara açylýan derweze bolan Stambul 1204-nji ýylda Haçly ýöriş mahalynda latynlar tarapyndan basylyp alynypdy.
Emewiler döwründe Muhammet pygamberiň öwgüsine mynasyp bolmak üçin Konstantinopola üç sany uly ekspedisiýa gurnalan bolsa, 781-782-nji ýyllarda Abbasiler tarapyndan başga bir ekspedisiýa amala aşyrylypdy.
Muawiýa ibn Abu Sufýanyň ýolbaşçylygynda we Pygamberiň käbir sahabalarynyň gatnaşmagynda Konstantinopolyň ilkinji gabawy ondan soňky döwürler üçin öçmejek täsir galdyrdy.
Muhammet pygamber Medinä hijret eden döwründe ony öýünde kabul eden Ebu Eýýup al-Ansarynyň bu gabawa gatnaşmagy we diwarlaryň öňünde şehit bolmagy, 1453-nji ýylda basylyp alynmagyna çenli bolan aralykdaky döwürde Yslam dünýäsi üçin uly höweslendiriji çeşme boldy.
Yslamda wada berlen şäher
Konstantinopol Muhammet pygamberiň öňünden aýdyşy ýaly, musulman hökümdarlary üçin Yslamyň wada berlen şäherine öwrüldi.
Dünýäniň iň ajaýyp gabawlarynyň we goranyşlarynyň käbirine şaýat bolan Stambul 1453-nji ýyldan öň dürli taýpalar we siwilizasiýalar tarapyndan onlarça gezek gabawa alyndy.
B.e. öň şäher Makedoniýanyň patyşasy Filipp, Rim imperatory Septimius Sewerus, Eýran hökümdary Keýhüsrew, Awar türkleri, Emewiler, Abbasiler, Birinji we Ikinji Bolgar imperiýalary, ruslar, Kiýew knýazlygy, Haçlylar, Nikeýa imperiýasy, Wenesiýalylar, Genuýalylar we Osmanlylar tarapyndan gabaw astyna alynypdy.
Stambulyň basylyp alynmagyna alyp baran tapgyr
Käbir çeşmelerde Attilanyň, wikingleriň we gotlaryň hem şäheri gabaw astyna alandygy aýdylsa-da, soňky gabaw 1453-nji ýylda Osmanly döwletini imperiýa öwüren Soltan Mehmed II tarapyndan amala aşyryldy.
Soltan Mehmed II tagta çykanynda, Stambulyň eýelenmegi üçin deňiz goldawyny kesmegiň zerurdygyna göz ýetirip, Dunaý derýasyndan we Gara deňizden gelýän kömegiň öňüni almak üçin 1452-nji ýylda Baýezid I tarapyndan gurlan Anadoly galasynyň garşysynda Rumeli galasyny gurdurdy.
Stambulyň beýik we galyň diwarlaryny ýumurmak üçin şol döwrüň öňdebaryjy inženerleri tarapyndan uly toplar ýasaldy. 1453-nji ýylyň fewral aýynda ýasalan toplar soltanyň buýrugy bilen Stambulyň daşyna getirildi. Karaja Paşanyň ýolbaşçylygyndaky 10000 adamlyk goşun Stambulyň golaýyndaky Wize, Siliwri we Aýastefanos galalaryny gabady.
Aprel aýyna çenli II Mehmet welaýatlara we etraplara goşuna goşulmak barada habar ýollady we 1453-nji ýylyň 5-nji aprelinde II Mehmediň ýolbaşçylygyndaky Osmanly goşuny Stambula tarap ýörişe başlady. Bu tapgyrda Osmanly döwrüniň möhüm alymlary, ýagny Akşemseddin, Akbyýyk we Molla Gürani hem Mehmediň ýanynda durdular.
Soltan Mehmed II Anadolyny we Haliçi elinde saklan mahaly, Zaganos Paşa Beýogluny basyp alyp, Galata tarap ýörişe geçdi. Şol gün Soltan Mehmed II Mahmut Paşany Wizantiýa imperatoryna ilçi hökmünde iberdi, ýöne parahatçylyk teklibi ret edildi.
Stambulyň gabawy başlandy
Soltan Mehmed II 1453-nji ýylyň 6-njy aprelinde Konstantinopoly gabaw astyna almaga başlady. Osmanly goşuny şäheri gury ýerden we deňizden gabap, diwarlary döwdi. Şol günler Wizantiýalylar diwarlaryny dikeltdiler we türkleriň şähere girmegine päsgel berdiler.
Osmanly deňiz flotunyň Genuýa we Wenesiýa gämileriniň Wizantiýa gelip, olara kömek bermeginiň öňüni alyp bilmezligi urşuň ugruny üýtgetmäge başlady. Haliç bilen Karaköýiň arasynda çekilen zynjyr sebäpli, Osmanlynyň flotynyň Haliçe girip bilmezligi, urşuň ugry Osmanlylaryň zyýanyna boljak derejede üýtgedi.
Bu wakalardan soň, Sultan Mehmed II 21-nji aprelden 22-nji aprele geçilýän gije 72 galera gämisiniň gury ýerden daşalyp, Haliçe geçirilmegi barada buýruk berdi. Dolmabahçeniň üsti bilen Haliçe ugradylan gämiler urşuň ugruny üýtgetmäge başlady. Gije Haliçe ugradylan flot 22-nji aprelde Haliçden ot açmaga başlady. Wizantiýalylar gören zatlaryna örän geň galdylar we flotuň Haliçe geçirilendigine ynanyp bilmediler.
Soltan Mehmed soňky uly hüjümden öň, 24-nji maýda, şäheriň berilmegini talap edip, Isfendiýaroglu Kasym begi imperatora ilçi hökmünde iberdi, ýöne hiç hili ylalaşyga gelinip bilinmedi.
Gämileriň Haliçe geçirilmegi bilen, urşuň ugry Osmanlylaryň peýdasyna öwrüldi we Mehmed 29-njy maýda uly hüjüme başlamak barada buýruk berdi. 29-njy maýda daň atanda başlanan hüjüm şäher diwarlarynyň ýumrulmagyna eltdi.
1453-nji ýylyň 29-njy maýynda derwezeleri açylan Stambul, Soltan Mehmediň ýolbaşçylygyndaky Osmanly güýçleri tarapyndan basylyp alyndy.
Muhammet pygamberiň öwgüsine mynasyp bolup, "Fatih" (Ýeňiji) adyny alan Soltan II Mehmed şäheriň talanmagyna ýol bermän, uly sabyrlylyk görkezdi we ýeňişiň nyşany hökmünde Aýasofiýany metjide öwürdi.
